پایگاه خبری تحریر نو 23 شهريور 1398 ساعت 15:21 http://tahrireno.ir/vdccipqs.2bqoe8laa2.html -------------------------------------------------- عنوان : اصلاح نظام بانکی و عملیات بازار باز -------------------------------------------------- برای موفقیت عملیات بازار باز باید از پیاده‌سازی حاکمیت شرکتی، رعایت رهنمودهای کمیته بال، رعایت سقف مصارف تسهیلات و استقرار مدیریت ریسک در شبکه بانکی حصول اطمینان کرد. متن : برای موفقیت عملیات بازار باز باید از پیاده سازی حاکمیت شرکتی، رعایت رهنمودهای کمیته بال، رعایت سقف مصارف تسهیلات و استقرار مدیریت ریسک در شبکه بانکی حصول اطمینان کرد. تحریرنو: عملیات بازار باز از جمله ابزارهای سیاست پولی غیرمستقیم است که نقش تنظیم کننده مقدار ذخایر بانکی از طریق نرخ بهره را برعهده دارد. بانک های مرکزی از طریق این ابزار با خرید و فروش اوراق بهادار دولتی، اوراق قرضه دولتی، توافق های بازخرید و اسناد خزانه در قبض و بسط پول دخالت کرده و از این طریق مبادرت به کنترل نرخ بهره، نقدینگی و تورم می کنند. در واقع بانک مرکزی با خرید و فروش اوراق کوتاه مدت با ریسک بسیار پایین و درجه نقدشوندگی بسیار بالا نرخ بهره را در کریدور (بازه ای که کف آن نرخ بهره پرداخت شده به ذخایر قانونی و اضافی بانک ها نزد بانک مرکزی و سقف آن نرخ جریمه اضافه برداشت بانک ها از منابع بانک مرکزی است) مطابق با سیاست پولی خود هدفگذاری میکنند. در این یادداشت عملیات بازار باز و نقش بانک ها در ارتباط با این ابزار تحلیل میشود. در چهار دهه اخیر، به دلیل محدودیت های شرعی، از عملیات بازار باز استفاده نشده است. اجرای عملیات بازار باز در عمل به معنای پذیریش واقعیتی به نام بازار پول است. بازاری که بدون خریدار و فروشنده و قیمت معنا و مفهومی ندارد. برخی از نظریه پردازان بانکداری اسلامی بازار پول را قبول ندارند و یا قلم روی آن را در محدوده قرض الحسنه (قرض دهی و قرض گرفتن) و با نرخ بهره صفر می پذیرند و بر همین اساس خرید و فروش اوراق قرضه دولتی با نرخ ثابت بهره و یا تنزیل آن را در حکم ربا شناخته و عملیات بازار باز را مجاز نمی دانند. ممنوعیت عملیات بازار باز از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۷۳ اوراق مشارکت به عنوان جایگزین اوراق قرضه طراحی و منتشر شد و توسط شهرداری ها و وزارتخانه ها مورد استفاده قرار گرفت و از طریق نظام بانکی به مردم فروخته شد. همچنین از سال ۱۳۸۰ اوراق مشارکت توسط بانک مرکزی صادر و عرضه شد که تا حدودی کارکردی شبیه عملیات بازار باز داشت. اما اوراق مشارکت شهرداری ها و وزارتخانه ها از همان ابتدای کار به مسیری انحرافی رفت و تبدیل به مطالبات بسیار سنگین بانک ها از دولت شد. این اوراق که قرار بود پروژه محور و توسع های باشد در عرصه عمل تبدیل به تسهیلات غیرمستقیم وزارتخانه ها از بانک ها شد. این روال تداوم یافت تا اینکه در سال جاری ( ۱۳۹۸) شورای عالی اقتصادی (سران قوا) اختیار عملیات بازار باز را به بانک مرکزی اعطاء کرد و مصوبه شورای پول و اعتبار و تصویب دستورالعمل عملیات بازار باز، عزم جدی بانک مرکزی را برای اجرای عملیات بازار باز نشان داد. در شرایط فعلی و در آستانه اجرایی شدن این چارچوب سیاست پولی، آسیب شناسی انحراف عملکردی اوراق مشارکت و عدم تحقق اهداف اصلی و تشدید بی نظمی مالی میتواند برای سیاستگذاران راهگشا باشد. مدیریت نرخ های سود، کنترل تورم، ساماندهی اضافه برداشت بانک ها و تعیین چارچوب مشخص برای اعطای اعتبار به بانک ها و موسسات اعتباری از اهداف عملیات بازار باز معرفی شده است و به لحاظ رعایت شرع و اصول فقهی خرید و فروش اوراق مالی اسلامی منتشره توسط دولت و وثیقه گیری در ازای اضافه برداشت یا اعطای خطوط اعتباری به بانک ها و موسسات اعتباری در دستور کار قرار گرفته است. اوراق مالی اسلامی عبارتند از: اسناد خزانه اسلامی (صکوک بیع دین دولت)، صکوک اجاره و اجاره به شرط تملیک دولت، صکوک مرابحه دولت و صکوک استصناع دولت و همچنین صکوک بیع دین بانک مرکزی (دیون واقعی) و صکوک اجاره که در واقع صکوک بیع دین و اجاره دارای نرخ سود ثابت و از پیش تعیین شده اند و نیازی به استفاده از منابع حاصل از آنها در پروژه های خاص نیست. همانطور که از یک طرف عملیات بازار باز با بودجه دولت، انضباط مالی، رتبه بندی اوراق، شفافیت مالی، نسبت معقول بدهی های دولت به تولید ناخالص ملی ارتباط و وابستگی شدید دارد طرف دیگر این جعبه ابزار مهم، نظام بانکی کشور است. نظام بانکی بازیگر اصلی بازار پول است و وجود هر گونه ناترازی و بیماری میتواند عملیات بازار پول را به انحراف کشانده و یا محکوم به شکست کند. آیا همه بانک ها و موسسات پولی غیربانکی صرف نظر از رتبه بندی و وضعیت صورتهای مالی و سلامت خود، هدف عملیات بازار باز هستند؟ آیا صرف در اختیار داشتن اوراق مالی دولتی توسط یک بانک و وثیقه گذاری آن، مجوزی برای استفاده از پول پر قدرت و افزایش پایه پولی است؟ برای موفقیت این سیاست جدید پولی، باید مقررات و قواعد سختی بر بازار بین بانکی حاکم شود. از جمله می توان به حصول اطمینان از استقرار حاکمیت شرکتی، رعایت رهنمودهای کمیته بال، رعایت سقف مصارف تسهیلاتی بانک حداکثر تا ۱۲.۵ برابر سرمایه و اجرای آزمون استرس و استقرار مدیریت ریسک اشاره کرد. در مجموع، توجه به رفع مشکلات و معضلات شبکه بانکی کشور و اولویت بخشی به اجرای برنامه اصلاح نظام بانکی می تواند نقش موثری در اثربخشی و کارایی عملیات بازار باز ایفا کند. محمد ربیع زاده کارشناس امور بانکی منبع: پژوهشکده پولی و بانکی